ترامپ پرونده ایران را با خود به شنژن برده بود؛ پکن و مسکو بازی نخوردند

نشست سه جانبه ترامپ، شی و پوتین در شنژن با بیانیه ای پایان یافت که نه به ایران و نه به تنگه هرمز اشاره ای نداشت؛ غیبتی که نشان می دهد سه قدرت روی راه حل پرونده ایران به اجماع نرسیده اند.

به گزارش مشرق ، نشست سه جانبه دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا، شی جین پینگ، رئیس جمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، روز پنج شنبه 28 آبان در شنژن چین برگزار شد؛ نشستی که پیش از آغاز آن، ایران به عنوان یکی از موضوعات اصلی دستور کار معرفی شده بود اما در بیانیه پایانی حتی یک بار هم نام ایران نیامد. این غیبت، نه نشانه بی اهمیت بودن تهران بلکه نشانه ای روشن از اختلاف عمیق میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره راه حل پرونده ایران و ناتوانی ترامپ در تبدیل گفت وگوی سه جانبه به یک مسیر عملی برای پایان جنگ است.

ایران در دستور کار بود، اما در بیانیه غایب شد

ترامپ پیش از نشست بارها اعلام کرده بود که ایران در دستور کار گفت وگوهای سه جانبه قرار دارد. او در گفت وگو با فاکس نیوز در شنژن گفت: «درباره ایران صحبت خواهیم کرد. ما ایران را در وضعیت بسیار خوبی داریم، اما کمی درباره ایران صحبت می کنیم.»

ترامپ همچنین پیش تر گفته بود قصد دارد با شی و پوتین درباره ایران، اوکراین و کنترل تسلیحات هسته ای صحبت کند. خبرگزاری رویترز نیز نوشت نشست سه جانبه «می توانست به جنگ ایران و اوکراین هم اشاره کند».

با این حال، بیانیه پایانی که با عنوان «بیانیه به سوی صلح» منتشر شد، هیچ اشاره ای به ایران، جنگ ایران، تنگه هرمز یا حتی جنگ اوکراین نداشت. رویترز نوشت بیانیه «نه به جنگ روسیه در اوکراین و نه به درگیری آمریکا با ایران اشاره نکرد». یورونیوز نیز تأکید کرد بیانیه «هیچ اشاره صریحی به اوکراین، ایران، کره شمالی یا دیگر مسائل ندارد».

این غیبت، درست در شرایطی رخ داد که ترامپ ایران را به عنوان یکی از محورهای اصلی مذاکرات معرفی کرده بود. سی ان ان در تحلیل خود نوشت ترامپ می خواست با شی و پوتین درباره جنگ ایران و اوکراین صحبت کند، چون هر دو کشور روابط نزدیکی با تهران دارند؛ اما بنا بر ارزیابی ایران رسانه نشستی که ایران و اوکراین در آن حضور ندارند، ظرفیت اندکی برای ایجاد صلح دارد.

نشست دو جانبه ترامپ و شی؛ تکرار مواضع، نه گشایش

پیش از نشست سه جانبه، ترامپ و شی در یک نشست دو جانبه نیز درباره ایران گفت وگو کردند، اما نتیجه آن صرفاً تکرار مواضع قبلی بود. ترامپ در آغاز نشست با شی گفت: «هر دو ایالات متحده و چین به بازبودن جریان انرژی در تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای علاقه دارند.»

این جمله، در ظاهر یک نقطه اشتراک را نشان می دهد اما در عمل هیچ چیز تازه ای به دست نمی دهد. ترامپ و شی هر دو از «بازبودن تنگه هرمز» و «جلوگیری از سلاح هسته ای ایران» حرف زدند، اما هیچ سازوکار، تعهد یا نقشه راه مشخصی اعلام نشد. این تکرار، نشانه ای از محدودبودن دیپلماسی ترامپ است. او می خواست ایران را روی میز مذاکره با دو قدرت جهانی بزرگ دیگر بگذارد، اما نتوانست حتی در نشست دو جانبه با شی، یک گام عملی فراتر از شعارهای کلی بردارد.

فرصت ازدست رفته: همکاری چین و روسیه برای خروج از بن بست

نشست شنژن می توانست فرصتی باشد برای استفاده آمریکا از ظرفیت چین و روسیه در خروج از بن بست جنگ ایران. هر دو کشور روابط نزدیکی با تهران دارند و می توانستند در هر مذاکره ای نقش مؤثر داشته باشند. اما ترامپ به جای استفاده از این ظرفیت، بر موضع گیری های ستیزه جویانه و تقابلی خود اصرار کرد.

او پیش از نشست گفت: «ما به هیچ کمکی نیاز نداریم. ما نیروی دریایی، نیروی هوایی و پدافند هوایی ایران را شکست داده ایم.» او همچنین اعلام کرد برای پایان جنگ ایران به کمک پکن و مسکو نیاز ندارد.

این موضع، درست در آستانه نشست سه جانبه، پیامی روشن به پکن و مسکو می داد: واشنگتن حاضر نیست پرونده ایران را به یک سازوکار سه جانبه یا میانجی گری مشترک گره بزند. ترامپ می خواست نشان دهد که آمریکا از موضع قدرت مذاکره می کند و تهران را با فشار نظامی، محاصره دریایی و هزینه های اقتصادی به امتیازدهی وادار خواهد کرد؛ نه اینکه چین و روسیه را در نقش میانجی یا ذی نفع پرونده ایران بپذیرد.

اختلاف مواضع؛ از «فشار» تا «منافع مشترک»

فاصله مواضع سه طرف درباره ایران نه تنها در لحن بلکه در تعریف مسئله و ابزار حل آن بود. ترامپ ایران را مسئله ای می دانست که باید با ادامه فشار و «معامله» از موضع برتر حل شود؛ اما چین و روسیه حاضر نشدند در قالب یک بیانیه رسمی، خود را درگیر سیاست فشار نظامی و اقتصادی واشنگتن کنند.

دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا، در گفت وگو با فاکس نیوز در شنژن گفت: «آن ها می خواهند معامله کنند، اما من معامله ای می خواهم که ماندگار باشد… یک راه یا راه دیگر، ما به نتیجه می رسیم.» او همچنین تأکید کرد تهران باید به توافقی تن دهد که فراتر از یک رئیس جمهور آمریکایی بماند و ایران نتواند توان نظامی و هسته ای خود را بازسازی کند.

در مقابل، شی جین پینگ، رئیس جمهور چین، در اظهارات رسمی خود پس از نشست، بر «احترام متقابل، هم زیستی مسالمت آمیز، همکاری برد-برد و گفت وگو» تأکید کرد و گفت سه کشور باید «طرف های درگیری را به گفت وگو تشویق کنند». این عبارت ها می توانستند به ایران اشاره داشته باشند، اما عمداً مبهم و غیرمستقیم بودند؛ چون پکن نمی خواست رسماً خود را درگیر یک پرونده حساس مثل جنگ ایران کند.

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، نیز در بیانیه مشترک، بر «صلح جهانی» و «ثبات راهبردی» تأکید کرد اما هیچ اشاره ای به ایران نکرد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، پیش از نشست گفته بود: «هیچ توافقی در این نشست نمی تواند به کشورهای دیگر تحمیل شود.» این جمله، پیام روشنی درباره ایران هم داشت: مسکو نمی خواست در قالب یک بیانیه سه جانبه علیه تهران موضع بگیرد.

چین: منافع اقتصادی، نه فشار سیاسی

چین بزرگ ترین خریدار نفت ایران و «شریان اقتصادی» تهران و بزرگ ترین شکاف در کمپین تحریمی واشنگتن است؛ بنابراین پکن نمی توانست در بیانیه ای رسمی از سیاست فشار حداکثری آمریکا علیه ایران حمایت کند.

ترامپ در نشست دو جانبه با شی گفت: «هر دو ایالات متحده و چین به بازبودن جریان انرژی در تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای علاقه دارند.» این جمله نشان می داد پکن حاضر است درباره «بازبودن تنگه هرمز» و «جلوگیری از سلاح هسته ای ایران» هم نظر شود، اما نه درباره ابزارهای فشار یا محدودکردن روابط اقتصادی با تهران.

سی ان بی سی نوشت چین ممکن است به دلیل آسیب تنگه هرمز به تأمین انرژی اش، خواهان پایان جنگ باشد اما این با حمایت از فشار آمریکا فرق دارد. به عبارت دیگر، پکن خواهان ثبات انرژی است، نه مشارکت در فشار بر تهران.

روسیه: منافع راهبردی، نه میانجی گری

روسیه به عنوان متحد راهبردی ایران، انگیزه ای برای فشار بر تهران در قالب یک توافق سه جانبه نداشت؛ به ویژه که هرگونه فشار بر ایران می تواند موقعیت آمریکا و اسرائیل را در برابر مسکو نیز بهبود دهد و منافع مسکو را در منطقه به خطر بیاندازد.

سی ان بی سی نوشت روسیه ممکن است بخواهد در جنگ اوکراین امتیاز بگیرد، چیزی که آمریکا و چین حاضر به پرداختنش نیستند؛ همین منطق در پرونده ایران هم کار می کند. در نتیجه به نظر می رسد ولادیمر پوتین حاضر است در عکس ها و بیانیه های کلی حضور داشته باشد، اما نه در تعهدی مشخص درباره پایان جنگ یا محدودکردن برنامه هسته ای ایران.

ترامپ پس از نشست، به جای استفاده از ظرفیت دیپلماتیک، اتهام زنی های پیشین علیه تهران را از سر گرفت. او در گفت وگو با فاکس نیوز گفت: «من عجله ای برای تصمیم گیری درباره ایران ندارم. خواهیم دید بعد از آغاز سال چه اتفاقی می افتد.» همزمان مقام های آمریکا و بخشی از رسانه ها بار دیگر اتهام زنی به ایران در مورد به کارگیری از سلاح های شیمیایی را از سر گرفتند.

این جمله، در ظاهر نشانه ای از شکیبایی و حفظ وضع موجود است، اما در عمل پیام روشنی به تهران می دهد: گزینه نظامی همچنان روی میز است و ترامپ نمی خواهد آن را کنار بگذارد. او هم زمان با نشست شنژن، همچنان گزینه حمله جدید به ایران را بررسی می کرد؛ بنابراین نشست شنژن نه پایان دهنده بحران ایران، بلکه بخشی از فرایند تصمیم گیری ترامپ درباره گام بعدی بود.

تهران به مسکو و پکن اعتماد دارد

تهران پیش از نشست، روسیه و چین را «شرکای راهبردی» خواند و پس از نشست هم بر «امنیت منطقه ای بدون مداخله» تاکید کرد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه پیش از نشست گفت ایران با روسیه و چین «تماس نزدیک» دارد و آن ها را «شرکای راهبردی» می داند که مواضع تهران را خوب می شناسند.

بقائی همچنین اظهارات ترامپ درباره ادعای سلاح بیولوژیک یا شیمیایی ایران را «بی اساس» و «بهانه جنگ» خواند.

شین هوا در گزارش اصلی نوشت سه رهبر درباره «بحران اوکراین، عدم اشاعه هسته ای، وضعیت خاورمیانه و شبه جزیره کره» گفت وگو کردند. در گزارش رسانه رسمی جمهوری خلق چین، اشاره مستقیم به نام ایران نشده است که نشان می دهد چین پرونده منطقه را در قالب کلی خاورمیانه برداشت می کند، نه صرفا مساله ایران.

خبرگزاری تاس روسیه نیز در گزارش اصلی نشست هیچ اشاره ای به نام ایران نکرد و فقط در یک گزارش جداگانه به نقل از ترامپ به آن اشاره کرد.

نشست شنژن نشان داد ایران هم موضوع مذاکره بوده و هم عرصه ای که سه قدرت روی آن به اجماع نرسیده اند؛ این فقدان اجماع، نه نشانه بی اهمیت بودن تهران بلکه نشانه عمق اختلاف میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره راه حل پرونده ایران است.

نظرات

captcha